Kiedy wykonać badanie MLPA i co ono wykrywa?

Badanie MLPA to nowoczesna metoda diagnostyki genetycznej, która umożliwia wykrywanie zmian liczby kopii określonych fragmentów DNA, takich jak delecje czy duplikacje genów, niewidocznych w standardowych testach genetycznych. Jest szczególnie istotne w rozpoznawaniu wielu chorób genetycznych, a decyzja o jego wykonaniu powinna być zawsze oparta na wskazaniach klinicznych lub rodzinnych.

Na czym polega badanie?

Badanie MLPA (Multiple Ligation-dependent Probe Amplification) to technika molekularna stosowana w celu oceny liczby kopii wybranych fragmentów DNA. Przeprowadzana jest najczęściej na materiale pobranym z krwi obwodowej, choć w niektórych przypadkach wykorzystuje się także inne próbki, takie jak wymazy z jamy ustnej czy materiał z biopsji.

W procedurze MLPA genetyka analizuje obecność delecji (ubytek fragmentu genu) lub duplikacji (nadmiar kopii genu) w określonych sekwencjach. Podstawową zaletą tej metody jest możliwość jednoczesnego badania wielu regionów genomu w jednej analizie, co skraca czas diagnostyki i zwiększa jej efektywność. Cały proces obejmuje:

• izolację DNA z próbki pacjenta,
• hybrydyzację sond MLPA do wybranych fragmentów DNA,
• ligację sond,
• amplifikację powstałych produktów,
• analizę ilościową produktów metodą elektroforezy kapilarnej.

MLPA jest stosowana rutynowo w wielu laboratoriach genetycznych i stanowi jedno z podstawowych narzędzi diagnostyki genetycznej MLPA w przypadku podejrzenia niektórych chorób.

Wskazania i zalecenia lekarzy

O skierowaniu na badanie MLPA decyduje lekarz genetyk lub inny specjalista po analizie historii rodzinnej, objawów klinicznych lub w ramach badań przesiewowych. Wskazania do wykonania testu obejmują sytuacje, w których inne metody diagnostyczne są niewystarczające do wykrycia zaburzeń liczby kopii genów.

Typowe wskazania do MLPA to:

• podejrzenie chorób monogenowych związanych z delecjami lub duplikacjami (np. dystrofia Duchenne'a, SMA, zespół Pradera-Williego, zespół Angelmana),
• nieprawidłowy wynik wcześniejszych badań genetycznych (np. FISH, PCR),
• diagnostyka nowotworów dziedzicznych (np. retinoblastoma, niektóre typy raka piersi i jajnika z uwzględnieniem analizy BRCA1 i BRCA2),
• badanie mikrodelecji i mikroduplikacji chromosomowych,
• ocena statusu genów o znaczeniu farmakogenetycznym.

W 2024 roku Europejskie Towarzystwo Genetyki Człowieka (ESHG) oraz Polskie Towarzystwo Genetyki Człowieka (PTGC) rekomendowały stosowanie MLPA jako uzupełnienie klasycznych badań cytogenetycznych oraz w diagnostyce wybranych chorób genetycznych.

Przygotowanie do badania

Badanie MLPA nie wymaga specjalnych przygotowań ze strony pacjenta. Próbka do badania to zazwyczaj niewielka ilość krwi żylnej pobranej w warunkach laboratoryjnych. W przypadku małych dzieci lub noworodków możliwe jest zastosowanie wymazów z jamy ustnej. Ważne jest, aby poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach i przebytych chorobach, choć nie wpływają one zwykle na wynik badania.

Co wykrywa badanie i jakie choroby są z nim związane?

Badanie MLPA pozwala wykryć zmiany liczby kopii (CNV – copy number variations) w określonych fragmentach genomu. Jest szczególnie skuteczne w diagnostyce chorób, w których główną przyczyną są delecje lub duplikacje genów.

Do najważniejszych chorób wykrywanych przez MLPA należą:

• rdzeniowy zanik mięśni (SMA) – wykrywa delecje genu SMN1,
• dystrofia mięśniowa Duchenne’a i Beckera – delecje i duplikacje w genie DMD,
• zespół Pradera-Williego i Angelmana – mikrodelecje regionu 15q11-q13,
• zespół DiGeorge’a – mikrodelecja 22q11.2,
• niektóre przypadki retinoblastomy (RB1),
• zaburzenia rozwoju płciowego i niepłodność (np. delecje w regionie AZF chromosomu Y).

W diagnostyce nowotworów MLPA genetyka wykorzystuje się do oceny liczby kopii genów BRCA1/2, MLH1, MSH2, MSH6 oraz innych związanych z predyspozycjami do raka.

Jak interpretować wyniki?

Wyniki badania MLPA prezentowane są w formie raportu ilościowego, wskazującego obecność lub brak określonych fragmentów DNA. Interpretacja wyników powinna być zawsze przeprowadzona przez lekarza genetyka, który uwzględnia zarówno dane kliniczne, jak i rodzinne.

• Wynik prawidłowy: brak delecji lub duplikacji w badanych regionach.
• Wykryta delecja: potwierdza utratę fragmentu genu (np. delecja SMN1 w SMA).
• Wykryta duplikacja: wykazuje nadmiar kopii określonego genu.

W przypadku wyniku pozytywnego lekarz może zalecić dalsze badania potwierdzające (np. sekwencjonowanie Sangerowskie lub WES) oraz konsultacje rodzinne. Należy pamiętać, że nieprawidłowy wynik MLPA nie zawsze oznacza chorobę – wymaga on interpretacji w kontekście objawów klinicznych.

Najczęstsze pytania pacjentów

Wielu pacjentów zastanawia się, czym różni się diagnostyka genetyczna MLPA od komercyjnych testów genetycznych dostępnych bez recepty. MLPA jest badaniem o potwierdzonej skuteczności, wykonywanym w certyfikowanych laboratoriach i zawsze interpretowanym przez specjalistę, podczas gdy testy komercyjne obejmują zwykle warianty o niepotwierdzonym znaczeniu klinicznym.

Częste wątpliwości pacjentów dotyczą również czasu oczekiwania na wynik – standardowo wynosi on od 2 do 4 tygodni, w zależności od laboratorium i rodzaju analizowanego genu.

Zalecenia i praktyczne wskazówki

Aktualne zalecenia międzynarodowych towarzystw genetycznych podkreślają rolę MLPA jako badania uzupełniającego w przypadkach trudnych diagnostycznie. W Polsce badanie jest refundowane w wybranych wskazaniach, zwłaszcza u dzieci z podejrzeniem chorób rzadkich i noworodków w ramach programów przesiewowych.

Przed wykonaniem badania warto:

• skonsultować się z genetykiem klinicznym,
• przygotować dokumentację medyczną (historia choroby, wyniki wcześniejszych badań genetycznych),
• uzyskać informację o zakresie badania i możliwych konsekwencjach wyniku.

Najczęstszym błędem jest samodzielna interpretacja wyniku lub utożsamianie MLPA z testami na predyspozycje genetyczne oferowanymi komercyjnie. Interpretacja wyniku MLPA wymaga wiedzy specjalistycznej i powinna być elementem całościowej opieki genetycznej.

Badanie MLPA stanowi ważny element precyzyjnej diagnostyki genetycznej, umożliwiając szybką i wiarygodną ocenę zmian liczby kopii genów w wybranych przypadkach klinicznych. Jego zastosowanie jest ściśle określone przez wskazania lekarskie, a wynik zawsze wymaga konsultacji ze specjalistą w dziedzinie genetyki.